Darowizna i spadek. Podatek od spadków i darowizn

W polskim systemie fiskalnym z nabyciem spadku bądź z uzyskaniem darowizny wiąże się obowiązek zapłaty stosownego podatku. Kwe­stie te szczegółowo reguluje ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Powstanie obowiązku podatkowego

Zgodnie z art. 1 podatkowi od spadkowi darowizn podlega m.in. nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy znajdujących się na terytorium Rzeczpospolitej Pol­skiej lub praw majątkowych wyko­nywanych na terenie Rzeczpospo­litej Polskiej tytułem:

• dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu, polecenia testamento­wego,

• darowizny, polecenia darczyńcy,

• zachowku, jeżeli uprawniony nie uzyskał go w postaci uczynionej przez spadkobiercę darowizny lub w drodze dziedziczenia albo w postaci zapisu,

• nabycia praw do wkładu oszczędnościowego na pod­stawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci oraz naby­cie jednostek uczestnictwa na podstawie dyspozycji uczestni­ka funduszu inwestycyjnego ot­wartego albo specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwar­tego na wypadek śmierci.

Zgodnie z art. 2 opodatkowaniu podlega również nabycie włas­ności rzeczy znajdujących się za granicą lub praw majątkowych wykonywanych za granicą, jeże­li w chwili otwarcia spadku lub zawarcia umowy darowizny na­bywca byt obywatelem polskim lub miał miejsce stałego poby­tu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.

Obowiązek podatkowy powsta­je przy nabyciu w drodze dzie­dziczenia z chwilą przyjęcia przez spadkobiercę spadku. W sytuacji nabycia własności lub praw w drodze zapisu, dalszego zapisu, polecenia testamentowe­go - z chwilą wykonania zapisu, dalszego zapisu lub polecenia. Nabywając zachowek, obowiązek podatkowy powstanie dla podat­nika z chwilą zaspokojenia roszcze­nia o zachowek lub jego części. Przy nabyciu prawa do wkła­du oszczędnościowego obowią­zek podatkowy powstaje z chwi­lą śmierci wkładcy lub uczestnika funduszu inwestycyjnego.

Natomiast dla obdarowanego obowiązek podatkowy powstanie w chwili złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu nota­rialnego, a w razie zawarcia umowy darowizny bez wymaganej formy -w chwili spełnienia przyrzeczonego świadczenia przez darczyńcę. Obowiązek podatkowy przy na­byciu prawa w wyniku polecenia darczyńcy powstaje z chwilą wy­konania polecenia.

Podatek od spadku i darowizny i jego wysokość

Przed ustaleniem wysokości po­datku niezbędne jest wyjaśnie­nie, co w rozumieniu ustawy sta­nowi podstawę dla obliczenia wysokości podatku. Innymi sło­wy, jest to wskazanie zasady wy­jaśniającej, jak fiskus oblicza war­tość nabytych praw lub rzeczy, od których niezbędnym jest zapła­cenie podatku. Zgodnie z art. 7 ustawy o podatku o spadków i darowizn podstawę opodatko­wania stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po po­trąceniu długów i ciężarów (tzw. czysta wartość), ustalona według stanu rzeczy i praw majątkowych w dniu nabycia i cen rynkowych z dnia powstania obowiązku po­datkowego.

Jeżeli przed dokonaniem wymia­ru podatku nastąpi ubytek (znisz­czenie, zmniejszenie wartości) rze­czy spowodowany siłą wyższą, do ustalenia wartości przyjmuje się stan rzeczy w dniu dokonania wy­miaru, a odszkodowanie za ubytek należne z tytułu ubezpieczenia wli­cza się do podstawy wymiaru. Za siłę wyższą według koncep­cji subiektywnej uważa się zjawi­ska, którym nie można zapobiec nawet przy dołożeniu należy­tej staranności przez człowieka. Koncepcja obiektywna nacisk kładzie na kwalifikację samego zdarzenia, a nie staranność czło­wieka. Nie budzi wątpliwości, iż zdarzeniem takim będzie trąba powietrzna, wichura, trzęsienie ziemi. Kodeks cywilny nie zawie­ra definicji, toteż każdorazowo kwestia ta będzie rozstrzygana przez właściwy organ. Jeżeli spadkobierca i zapisobierca lub obdarowany został obciążony obowiązkiem wykonania polecenia lub zapisu, wartość obciążenia z te go tytułu stanowi ciężar spadku lub darowizny, o ile polecenie zo­stało wykonane. Do długów i cię­żarów zalicza się również koszty le­czenia i opieki w czasie ostatniej choroby spadkodawcy, jeżeli nie zostały pokryte za jego życia z jego majątku, koszty pogrzebu spad­kodawcy, łącznie z nagrobkiem, w takim zakresie, w jakim koszty te odpowiadają zwyczajom przyję­tym w danym środowisku, jeżeli nie zostały pokryte z majątku spadko­dawcy, z zasiłku pogrzebowego lub nie zostały zwrócone w innej for­mie, oraz koszty postępowania spadkowego, wynagrodzenie wy­konawcy testamentu, obowiąz­ki wykonania zapisów i poleceń zamieszczonych w testamencie, wypłaty z tytułu zachowku oraz inne obowiązki wynikające z prze­pisów kodeksu cywilnego dotyczą­cych spadków.

Zgodnie z art. 9 opodatkowaniu podlega nabycie przez nabywcę od jednej osoby własności rze­czy i praw majątkowej o czystej wartości przekraczającej:

• 9637 złotych - jeżeli nabywca jest osobą zaliczoną do I grupy podatkowej,

• 7276 złotych - jeżeli nabywca jest osobą zaliczoną do II grupy podatkowej,

• 4902 złotych - jeżeli nabywca jest zaliczony do III grupy podatkowej.

Oznacza to, że jeżeli spadkobierca lub obdarowany należy do I gru­py podatkowej, a wartość nabyte go majątku nie przekroczy kwoty 9637 złotych, obowiązek zapłaty podatku nie powstanie.

Definicja grup podatkowych

Zaliczenie do grupy podatkowej ' następuje według osobistego stosunku nabywcy do osoby, od której lub po której zostały nabyte rzeczy i prawa majątkowe; do grupy I - małżonka, zstęp­nych, wstępnych, pasierba, zię­cia, synową, rodzeństwo, ojczy­ma, macochę i teściów, do grupy II - zstępnych rodzeń­stwa, rodzeństwo rodziców, zstęp­nych i małżonków, pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeń­stwo małżonków, małżonków ro­dzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych, do grupy III - innych nabywców.

Ulgi oraz zwolnienia z podatku od darowizny i spadku

W przypadku nabycia własności (współwłasności) budynku miesz­kalnego lub lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nierucho­mość spółdzielczego własnościo­wego prawa do lokalu mieszkal­nego lub udziału w takim prawie, spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego albo udziału w takim prawie:

1. W drodze dziedziczenia, zapi­su, dalszego zapisu, polecenia testamentowego, darowizny lub polecenia darczyńcy przez oso­by zaliczane do I grupy podat­kowej.

2. W drodze dziedziczenia, zapi­su, dalszego zapisu lub pole­cenia testamentowego przez osoby zaliczane do II grupy po­datkowej.

3. W drodze dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu lub polecenia testamentowego przez osoby zaliczane do III grupy podat­kowej, które sprawowały opiekę nad wymagającym takiej opie­ki spadkodawcą, na podstawie pisemnej umowy z podpisem notarialnie poświadczonym, przez co najmniej dwa lata od dnia poświadczenia podpisów przez notariusza.

Nie wlicza się do podstawy opodatkowania ich czystej wartości do łącznej wysokości nieprzekraczającej 110 m² po­wierzchni użytkowej budynku lub lokalu. W przypadku nabycia części (udziału) budynku mieszkalnego lub lokalu albo udziału w spółdzielczym prawie do bu­dynku mieszkalnego lub lokalu ulga przysługuje stosownie do wielkości udziału.

Ulga mieszkaniowa, o której mo­wa wyżej, przysługuje osobom, które łącznie spełniają następu­jące warunki:

1. Są obywatelem polskim lub ma­ją miejsce stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej.

2. Nie są właścicielami innego budynku mieszkalnego lub lo­kalu mieszkalnego stanowią­cego odrębną nieruchomość bądź będąc nimi, przeniosą własność budynku lub loka­lu na rzecz zstępnych, Skarbu Państwa lub gminy w terminie 6 miesięcy od dnia złożenia ze­znania podatkowego albo za­warcia umowy darowizny w for­mie aktu notarialnego.

3. Nie przysługuje im spółdziel­cze lokatorskie prawo do lo­kalu mieszkalnego, spółdziel­cze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego lub wyni­kające z przydziału spółdzielni mieszkaniowej: prawo do do­mu jednorodzinnego lub pra­wo do lokalu w małym domu mieszkalnym, a w razie dyspo­nowania tymi prawami przeka­żą je zstępnym lub przekażą do dyspozycji spółdzielni w termi­nie ó miesięcy od dnia złożenia zeznania podatkowego albo za­warcia umowy darowizny w for­mie aktu notarialnego.

4. Nie są najemcami lokalu lub budynku lub będąc nimi, roz­wiążą umowę najmu w termi­nie 6 miesięcy od dnia złożenia zeznania podatkowego albo za­warcia umowy darowizny w for­mie aktu notarialnego.

5. Będą zamieszkiwać, będąc zameldowanymi na pobyt stały w nabytym lokalu lub budynku i nie dokonają jego zbycia przez okres 5 lat:

a) od dnia złożenia zeznania podatkowego lub zawarcia umowy darowizny w formie aktu notarialnego - jeże­li w chwili złożenia zeznania lub zawarcia umowy darowi­zny nabywca mieszka i jest zameldowany na pobyt sta­ły w nabytym lokalu lub bu­dynku,

b) od dnia zamieszkania po­twierdzonego zameldowa­niem na pobyt stały w na­bytym lokalu lub budynku - jeżeli nabywca zamiesz­ka i dokona zameldowania na pobyt stały w ciągu roku od dnia złożenia zeznania podatkowego lub zawarcia umowy darowizny w formie aktu notarialnego.

Podatkowi od spadków i darowizn nie podlega:

1. Nabycie własności rzeczy ru­chomych znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub praw majątkowych podlegających wykonaniu na terytorium Rzeczypospolitej Pol­skiej, jeżeli w dniu nabycia ani nabywca, ani też spadkodaw­ca lub darczyńca nie byli oby­watelami polskimi i nie mieli miejsca stałego pobytu lub sie­dziby na terytorium Rzeczypo­spolitej Polskiej.

2. Nabycie w drodze spadku lub da­rowizny praw autorskich i praw pokrewnych, praw do projek­tów wynalazczych, znaków towarowych i wzorów zdob­niczych oraz wierzytelności wyni­kających z nabycia tych praw.

3. Nabycie w drodze dziedzicze­nia środków z pracowniczego programu emerytalnego.

4. Nabycie w drodze spadku środ­ków zgromadzonych na rachun­ku zmarłego członka otwartego funduszu emerytalnego.

5. Nabycie w drodze spadku środ­ków zgromadzonych na indywi­dualnym koncie emerytalnym.

Zwolnione od podatku jest m.in.:

1. Nabycie własności lub prawa użyt­kowania wieczystego nieruchomo­ści lub jej części wraz z częściami składowymi, z wyjątkiem:

a) budynków mieszkalnych,

a) budynków zajętych na ce­le specjalistycznego chowu i wylęgu drobiu lub specja­listycznej hodowli zwierząt wraz z urządzeniami i ze sta­dem hodowlanym,

c) urządzeń do prowadzenia upraw specjalnych, jak: szklarnie, inspekty, pieczarkarnie, chłodnie, przechowalnie owoców

- pod warunkiem, że w rozumie­niu przepisów o podatku rolnym, w chwili nabycia ta nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne lub jego część albo wejdzie w skład gospodarstwa rolnego będące­go własnością nabywcy i to go­spodarstwo rolne będzie pro­wadzone przez nabywcę przez okres co najmniej 5 lat od dnia nabycia.

2. Nabycie w drodze darowi­zny pieniędzy lub innych rze­czy przez osobę zaliczoną do I grupy podatkowej w wysoko­ści nieprzekraczającej 9637 zł od jednego darczyńcy, a od wielu darczyńców łącznie nie więcej niż 19 274 zł w okresie pięciu lat od daty darowizny, jeżeli pieniądze te lub rzeczy obdarowany prze­znaczy w okresie 12 miesię­cy od dnia ich otrzymania na wkład budowlany lub miesz­kaniowy do spółdzielni, budo­wę domu jednorodzinnego, nabycie lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieru­chomość albo spłatę zabez­pieczonego hipoteką kredytu mieszkaniowego wraz z od­setkami.

3. Nabycie w drodze darowizny praw do rachunku oszczędnoś­ciowo-kredytowego przez oso­bę pozostającą faktycznie we wspólnym pożyciu małżeń­skim z posiadaczem rachun­ku oszczędnościowo-kredyto­wego w kasie mieszkaniowej, pod warunkiem przeznaczenia środków zgromadzonych na tym rachunku na cele miesz­kaniowe.

4. Nabycie w drodze spadku:

a) przez osoby zaliczone do I i II grupy podatkowej przed­miotów wyposażenia miesz­kania, pościeli, odzieży, bie­lizny oraz narzędzi pracy przeznaczonych do użyt­ku w gospodarstwie domo­wym; jeżeli w skład wyposa­żenia mieszkania wchodzą meble zabytkowe, przepis lit. c niniejszego punktu stosuje się odpowiednio,

b) dzieł sztuki i rękopisów bę­dących przedmiotem twór­czości spadkodawcy oraz materiałów bibliotecznych, jeżeli spadkodawca zajmo­wał się twórczością lub dzia­łalnością naukową, oświa­tową, artystyczną, literacką lub publicystyczną,

c) zabytków ruchomych i ko­lekcji wpisanych do rejestru zabytków, a także zabytków użyczonych muzeum w ce­lach naukowych lub wysta­wienniczych na okres nie krótszy niż 2 lata,

d) przez osoby zaliczone do I i II grupy podatkowej zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków, jeżeli na­bywca zabezpiecza je i kon­serwuje zgodnie z obowiązu­jącymi przepisami.

5. Nabycie przez rolnika pojaz­dów rolniczych i maszyn rol­niczych oraz części do tych pojazdów i maszyn pod wa­runkiem, że te pojazdy i ma­szyny rolnicze w ciągu 3 lat od daty otrzymania nie zosta­ną przez nabywcę sprzedane lub darowane osobom trze­cim; niedotrzymanie tego wa­runku powoduje utratę zwol­nienia.

Polski ustawodawca poza wy­mienionymi wyżej zwolnieniami przedmiotowymi wprowadził nowelizacją zwolnienia podatkowe podmiotowe, z których skorzystać mogą osoby najbliższe dla darczyńcy lub spadkodawcy.

Wysokość podatku od spadków i darowizn przedstawia się w następujący sposób:

Podstawa prawna :

USTAWA. z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, (Dz. U. 2004 Nr 142 poz. 1514).