|
Testament jest dokumentem, w którym zmarły pozostawił swoją ostatnią wolę. Przywołanej definicji nie można jednak odrywać od drugiego aspektu rozumienia terminu testament, w którym utożsamiany jest on z czynnością prawną. Testament na tle innych czynności prawnych, takich jak np. umowy, oferty, oświadczenia, jest szczególną czynnością prawną, dla której wymagana jest pełna zdolność do czynności prawnych.
Czynność prawna na wypadek śmierci
Przede wszystkim testament jest zgodnie z art. 941 kodeksu cywilnego czynnością prawną na wypadek śmierci. W konsekwencji testament nabiera mocy dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Do tego czasu testament nie stanowi podstawy prawnej dla dochodzenia jakichkolwiek praw lub obowiązków wynikających z ostatniej woli zmarłego.
Czynność prawna odwoływalna
Drugą istotną cechą testamentu jest możliwość jego odwołania. Stosownie do treści art. 943 kodeksu cywilnego spadkodawca może w każdej chwili odwołać cały testament lub jego poszczególne postanowienia. Warto jednak dodać, iż odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Pełnoletnia jest osoba, która ukończyła osiemnaście lat oraz małoletni poprzez zawarcie małżeństwa. W praktyce ten drugi przypadek dotyczyć będzie zgodnie z art. 10 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kobiety, która ukończyła szesnaście lat i za zgodą sądu opiekuńczego wstąpiła w związek "małżeński. Pełną zdolność do czynności prawnych tracą osoby ubezwłasnowolnione całkowicie lub częściowo. Stosownie zaś do art. 549 § 1 kodeksu postępowania cywilnego testamentu nie będzie mogła odwołać również osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego.
Sposoby odwołania testamentu
W celu odwołania testamentu spadkodawca może:
• sporządzić nowy testament,
• z zamiarem jego odwołania testament zniszczyć lub pozbawić go cech, od których zależy jego ważność,
• dokonać w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.
Istotnym wymogiem dla skuteczności odwołania testamentu jest uczynienie tego osobiście, ponieważ stosownie do art. 944 § 2 kodeksu cywilnego testamentu nie można odwołać przez przedstawiciela.
Sporządzenie nowego testamentu
W sytuacji, gdy spadkodawca sporządził nowy testament nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu. Odwołanie poprzedniego testamentu przez nowy nastąpi wyłącznie wtedy, gdy ów nowy testament będzie testamentem ważnym. Osoba, która zamierza odwołać testament poprzez sporządzenie nowego, nie musi być wierna poprzedniej jego formie - ważne jest jedynie, by wybrała formę określoną przez ustawę.
Zniszczenie testamentu lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność
Wybór tej formy odwołania testamentu dla ważności wymaga, by czynności sprawcze wykonał osobiście spadkodawca. Żadna inna osoba, nawet na prośbę spadkodawcy, czynności tych przedsięwziąć nie może. Drugim istotnym elementem tej formuły odwołania czynności prawnej jest świadomość spadkodawcy, iż jego zachowanie ma doprowadzić do przekreślenia skutków sporządzonego przez siebie uprzednio testamentu. W sytuacji, gdy zniszczenie testamentu było przypadkowe, testament którego treść jest możliwa do odtworzenia, zachowa ważność. Innymi słowy, zniszczenie testamentu spowoduje jego odwołanie wówczas, gdy taki był cel działania spadkodawcy.
Dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień
Najczęściej spotykaną w praktyce formą takiego odwołania testamentu będzie umieszczenie pod testamentem formuły: „Odwołuję testament lub żądam dziedziczenia na podstawie ustawy". Takiemu odwołaniu towarzyszy najczęściej przekreślenie testamentu.
Testament, jako czynność prawna wymagająca zachowania określonej formy Zgodnie z art. 958 kodeksu cywilnego testament sporządzony z naruszeniem przepisów o jego formie jest nieważny co do zasady, chyba że przepisy te stanowią inaczej. Z przywołanego przepisu płynie szereg konsekwencji: po pierwsze bowiem ustawodawca nie przewiduje żadnej innej formy testamentu aniżeli wyliczone w kodeksie, po drugie zaś testament musi być sporządzony zgodnie z jego formą uregulowaną w artykułach od 949 do 957 kodeksu cywilnego.
Ważność testamentu
Osoba spadkodawcy Ważność testamentu zależy od kilku czynników. Poza obowiązkiem zachowania przepisanej formy ważność testamentu zależeć będzie od cech związanych z osobą spadkodawcy Przede wszystkim o czym była mowa na wstępie niniejszego rozdziału testament może sporządzić wyłącznie osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Testament ma pochodzić wyłącznie od osoby fizycznej - spadkodawcy. Spadkobiercą testamentowym może być natomiast osoba prawna. Równie istotnym czynnikiem, od którego zależeć będzie ważność testamentu, niezależnie od pełnej zdolności do czynności prawnych, jest stan oraz wola spadkodawcy w momencie sporządzenia testamentu. W szczególności spadkodawca sporządzając swój testament, musi mieć pełną świadomość, iż dokonuje rozporządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci. Tylko wówczas, gdy ta wola będzie wyrażona w sposób zdecydowany, będzie można zasadnie mówić o sporządzeniu testamentu. Testament jest dokumentem zawierającym oświadczenie woli. Ważność tego testamentu zależy również od tego, czy w dokumencie, jakim jest testament, zawarta jest wola jednej osoby, czy tych osób jest więcej. Zgodnie z art. 942 kodeksu cywilnego testament może zawierać rozporządzenie tylko jednej osoby. W sytuacji, w której dokument będący testamentem zawierałby rozporządzenia dwóch osób, doszłoby do jego nieważności. Stopień pokrewieństwa pomiędzy spadkodawcami nie ma znaczenia dla oceny naruszenia wskazanego zakazu. Oznacza to, iż nieważny będzie testament sporządzony wspólnie przez oboje małżonków.
Przykładowe przyczyny nieważności testamentu Zgodnie z art. 945 kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
• pod wpływem groźby (def. groźby zob rozdział Niegodność dziedziczenia).
Nieważny jest także testament:
• naruszający formę testamentu,
• sporządzony przez dwie lub więcej osób,
• z innej przyczyny.
Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli
Powszechnie przyjmuje się, iż z wyłączeniem świadomości albo swobody powzięcia decyzji i wyrażenia woli wiąże się z szeroko pojęta sfera psychiki człowieka. Wyłączenie swobody lub świadomości może wystąpić w szczególności w przypadku choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby przemijającego zaburzenia czynności psychicznych.
Błąd
Błąd spadkodawcy który uzasadnia przypuszczenie, iż nie sporządziłby on testamentu określonej treści, prowadzi do nieważności testamentu. Nie każdy błąd powodować będzie nieważność testamentu, ale tylko taki, który uzasadnia przypuszczenie, iż spadkodawca nie rozporządziłby majątkiem w określony sposób, gdyby nie stan błędu.
Groźba
Nieważny będzie testament złożony przez spadkodawcę pod wpływem groźby. Groźba nie musi mieć charakteru bezprawnego, gdyż ustawodawca posługuję się wyłącznie stwierdzeniem groźba. Groźba powodująca nieważność testamentu nie musi pochodzić od osoby wchodzącej do kręgu spadkobierców. Groźba nie musi być też poważna w rozumieniu obiektywnym albowiem decyduje zawsze fakt, czy owa groźba wpłynęła na spadkodawcę. Pozytywna odpowiedź na pytanie, czy groźba wpłynęła na spadkodawcę, powoduje nieważność testamentu.
Inne przyczyny
Jedną z innych przyczyn nieważności testamentu ustawodawca zawarł w art. 962 kodeksu cywilnego. Zgodnie z powołanym przepisem zastrzeżenie warunku lub terminu, uczynione przy powołaniu spadkobiercy testamentowego, uważane jest za nieistniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne. Oznacza to, iż w sytuacji powołania jednego spadkobiercy zastrzeżenie terminu lub warunku przekreśli ważność testamentu. Nieważność powołania spadkobiercy nie nastąpi w sytuacji, gdy ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku.
Elementy testamentu
Testament sporządzony w formie pisemnej dla swej ważności wymaga podpisu spadkodawcy (w pewnych sytuacjach nie dotyczy to jednak testamentu allograficznego oraz testamentów szczególnych) oraz co do zasady daty jego sporządzenia. Brak ewentualnych innych elementów zwyczajowo przyjętych nie wpływa na ważność testamentu. Podpis spadkodawcy musi być złożony własnoręcznie. Oznacza to, iż podpis sporządzony jedynie w formie maszynopisu spowoduje, że testament nie wywoła skutków prawnych. Warto również pamiętać, iż podpis powinien zawierać wskazanie imienia i nazwiska spadkodawcy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wydanym wprawdzie w odniesieniu do wyroków sądowych zaznacza się że ilekroć ustawa wymaga podpisania dokumentu, wstawienie tzw. parafy nie będzie czynić zadość temu obowiązkowi. W kwestii parafy pod testamentem poglądy są podzielone, bezpiecznej jest jednak zawsze używać imienia i nazwiska.
Data sporządzenia testamentu ma istotne znaczenie dla ważności testamentu własnoręcznego, przy czym zgodnie z art. 949 § 2 kodeksu cywilnego brak daty nie pociągnie za sobą nieważności testamentu, jeżeli ów brak nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. Pamiętać jednak należy, że zasadą jest oznaczenie daty. Za brak daty poczytane będzie umieszczenie wymyślonej lub nieprawdziwej daty.
Inne elementy testamentów, jakie zwyczajowo pojawiają się w jego treści, to:
• wskazanie spadkobiercy
• rozporządzenia majątkiem.
Wskazanie spadkobiercy Wskazanie spadkobiercy z punktu widzenia dziedziczenia testamentowego ma istotną rolę. Z tego punktu widzenia niepowołanie spadkobiercy w testamencie w zasadzie powoduje zaprzeczenie roli, jaką winien spełniać testament. Spadkodawca winien oznaczyć spadkobiercę w sposób wyraźny i nie budzący wątpliwości. Najlepszym wyborem jest więc wskazanie spadkobiercy z imienia i nazwiska wraz ze wskazaniem, kim dana osoba jest dla spadkodawcy. Dopuszczalne jest też określenie spadkobiercy jako „najmłodszy syn", gdyż takie określenie nie budzi wątpliwości, komu swój majątek powierza spadkodawca. Problem powstanie jednak wówczas, gdy spadkobiercę oznaczymy jako „byłą żonę", w sytuacji gdy w trakcie życia byliśmy przykładowo w trzech związkach małżeńskich.
Spadkobiercą może być również osoba prawna, np. spółka akcyjna.
Rozporządzenie majątkiem Rozporządzenie majątkiem w testamencie może odbyć się na kilka sposobów.
W szczególności spadkodawca może:
• wskazać, jakie udziały w spadku powinni objąć spadkobiercy,
• poprzestać na wyliczeniu spadkobierców bez wskazywania udziałów,
• zapisać poszczególne elementy wchodzące w skład spadku określonym spadkobiercom.
Określenie udziałów oraz spadkobierców Formuła wskazania wielkości udziałów w spadku oraz osób spadkobierców jest najpełniejszą. Nie pozostawia ona bowiem wątpliwości.
Udziały mogą być wyrażone przez zastosowanie ułamków, części procentowych. Istotne jest jedynie, by udziały po zsumowaniu nie przekroczyły całości lub 100 %.
Wyliczenie spadkobierców W sytuacji wskazania wyłącznie spadkobierców bez określenia wielkości ich udziałów zastosowanie znajdzie art. 960 kodeksu cywilnego. Zgodnie z powołanym przepisem, jeżeli spadkodawca powołał do spadku lub do oznaczonej części spadku kilku spadkobierców, nie określając ich udziałów spadkowych, wówczas dziedziczą oni w częściach równych. Przepis ten stanowi zatem modyfikację zasad dziedziczenia ustawowego.
Zapisanie poszczególnych elementów określonym spadkobiercom Zapisując poszczególnym spadkobiercom określone elementy majątku, sporządzający testament winien pamiętać, iż zgodnie z art. 961 kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Jeżeli takie rozporządzenie testamentowe zostało dokonane na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów.
Wykładnia treści testamentu
Polski ustawodawca przewiduje, iż testament spadkodawcy powinien być tłumaczony w taki sposób, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy. W sytuacji, gdy testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką wykładnię, która pozwala utrzymać rozporządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść. Oznacza to, że interpretacja testamentu powinna być oparta z jednej strony na dążeniu do odzwierciedlenia woli spadkodawcy, a z drugiej strony do utrzymania w mocy rozporządzeń testamentowych.
Testamenty zwykłe
Testamenty zwykłe mogą być sporządzone w każdej chwili niezależnie od tego, kim jest spadkodawca, o ile posiada on pełną zdolność do czynności prawnych w chwili tworzenia testamentu. W odróżnieniu od testamentów zwykłych testament szczególny może natomiast zostać sporządzony, gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Elementem łączącym testament zwykły z testamentem szczególnym jest obecność świadków. Ustawodawstwo polskie formułuje tożsame wymaganie co do osób będących świadkami, niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z testamentem allograficznym, czy jednym z testamentów szczególnych.
Zgodnie z art. 956 kodeksu cywilnego nie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu ten:
• kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych,
• niewidomy głuchy lub niemy
• kto nie może czytać i pisać,
• kto nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządził testament,
• skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.
Powyższy katalog osób poszerzono w art. 957 § 1 kodeksu cywilnego poprzez wskazanie, iż świadkiem przy sporządzeniu testamentu nie może być:
• osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, oraz również małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia. W stosunku do osób wymienionych w art. 957 § 1 kodeksu cywilnego ustawodawca stwierdza, iż jeżeli świadkiem była jedna z osób wymienionych w§ 1, nieważne jest tylko postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. Jednakże gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.
Testament własnoręczny
Testament nazywany własnoręcznym uregulowany został w art. 949 kodeksu cywilnego. Testament własnoręczny musi być:
• sporządzony własnoręcznym pismem,
• zawierać podpis,
• datę.
Sporządzenie testamentu pismem własnoręcznym oznacza, iż spadkodawca nie może posłużyć się maszyną do pisania lub komputerem, bowiem wszelkie rozporządzenia mają być napisane odręcznie. Niedopuszczalne jest posługiwanie się pomocą osoby trzeciej, która za spadkodawcę spisałaby jego wolę. Materiał, na którym spadkodawca uwieczni swoją ostatnią wolę dla ważności testamentu nie ma znaczenia, podobnie jak narzędzie, jakim się posłużył, np. kredka, długopis, pióro. Podpis, jak już wspominano wcześniej, powinien składać się z imienia i nazwiska, gdyż jest to najbezpieczniejsza forma. Dopuszcza się stosowanie pseudonimu lub samego nazwiska. Stosowanie parafy jest natomiast wątpliwe. Podpis ma indywidualizować spadkodawcę i w oparciu o tę zasadę rozważać należy zastosowanie takich form, jak pseudonim, parafa, samo nazwisko. Zob. także Testament jako czynność prawna wymagająca zachowania określonej formy.
Data powinna się znaleźć w testamencie własnoręcznym.
Testament notarialny
Zgodnie z art. 950 kodeksu cywilnego testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego. Przepisy regulujące tą formę testamentu w sposób szczegółowy znajdują się w art. 79 do 95 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. prawo o notariacie.
Testament allograficzny.
Testament allograficzny ustawodawca reguluje w art. 951 kodeksu cywilnego. Sporządzenie takiego testamentu polega na tym, że spadkodawca w obecności dwóch świadków oświadczy swoją ostatnią wolę wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu lub gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.
Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Następnie protokół odczytuje się w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osoby, wobec których wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.
Osoby głuche lub nieme nie mogą sporządzić testamentu allograficznego.
Testamenty szczególne
Testament ustny Testament ustny stosownie do treści art. 952 kodeksu cywilnego dopuszczalny jest, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy lub gdy w skutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Testament taki spadkodawca oświadcza przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.
Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.
W przypadku gdy treść testamentu ustnego nie została w powyższy sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Natomiast w sytuacji, w której przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.
Testament ustny można sporządzić w przypadku:
• obawy rychłej śmierci,
• szczególnych okoliczności uniemożliwiających lub utrudniających zachowanie zwykłej formy.
Obawa rychłej śmierci Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego obawa rychłej śmierci spadkodawcy istnieje nie tylko wtedy, gdy stan zdrowia w chwili sporządzenia testamentu sam przez się lub w powiązaniu z innymi okolicznościami, np. podeszłym wiekiem albo przewlekłym schorzeniem, czynił tę obawę realną w świetle doświadczenia życiowego, a zwłaszcza wiedzy lekarskiej, lecz także w sytuacji jedynie subiektywnego przekonania spadkodawcy co do jego rychłego zgonu - uchwała z dnia 7 stycznia 1992 r„ sygn. akt III CZP 135/91.
Literatura :
E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, W-wa 2003.
Prawo w rodzinie, stan prawny na dzień 10 marca 2010r.
Podstawa prawna :
Ustawa kodeks cywilny ( Dz. U z 1964 nr 16 poz. 64 ze zm.)
Załączniki - wzory testamentów - notarialny i własnoręczny:
|
