|
Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, gdyż osoby te są zwykle najbliższe spadkodawcy i najczęściej' przyczyniały się do zwiększenia jego majątku (rodzice, małżonek) albo spadkodawca miał obowiązek przyczyniać się do ich utrzymania (małżonek, zstępni). Zupełne pozbawienie tych osób prawa do spadku przez spadkodawcę, który testamentem lub zapisami przekazał swój majątek komu innemu, byłoby niesprawiedliwe.
Prawo do zachowku
Warunkiem otrzymania zachowku jest, aby rodzic małżonek lub zstępny dziedziczyli po spadkodawcy na podstawie ustawy.
Oznacza to że:
1. Nie ma prawa do zachowku małżonek spadkodawcy który w chwili jego śmierci pozostawał z nim w separacji orzeczonej przez sąd, gdyż taki małżonek nie dziedziczy z mocy ustawy, mimo że pozostawał w związku małżeńskim ze spadkodawcą (art. 9351 KC). Tym bardziej nie ma prawa do zachowku były małżonek ani osoba, która pozostawała ze spadkodawcą w konkubinacie.
2. Nie mają prawa do zachowku wnuki i dalsi zstępni spadkodawcy jeżeli bliższy zstępny spadkodawcy jest spadkobiercą lub uprawnionym do zachowku.
3. Nie ma prawa do zachowku zstępny spadkodawcy który nie urodził się do śmierci spadkodawcy (art. 927 § 1 KC). Wyjątek od tej zasady dotyczy dziecka, które było poczęte w chwili śmierci spadkodawcy i urodziło się żywe (art. 927 § 1 KC).
4. Nie ma prawa do zachowku spadkobierca, który odrzucił spadek, a także spadkobierca uznany za niegodnego, gdyż w takich sytuacjach przyjmuje się fikcyjnie, że zmarł przed spadkodawcą.
Pozbawienie prawa do zachowku (wydziedziczenie)
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie). Samo stwierdzenie, że spadkodawca wydziedzicza spadkobiercę jest niewystarczające, gdyż z treści testamentu musi wynikać także przyczyna wydziedziczenia - spadkodawca musi wskazać, dlaczego wydziedzicza spadkobiercę, przywołując konkretne zachowanie spadkobiercy które uzasadnia wydziedziczenie.
Jeżeli spadkodawca wydziedziczył któregoś ze spadkobierców inaczej niż w testamencie lub nie wskazał w testamencie powodu wydziedziczenia, to wydziedziczenie jest bezskuteczne; a uprawniony do zachowku może dochodzić go od spadkobiercy niezależnie od tego, czy rzeczywiście istniały przyczyny do wydziedziczenia go. Wydziedziczenie będzie również bezskuteczne, jeżeli testament zawierający wydziedziczenie okaże się nieważny. Aby chronić spadkobierców przed bezpodstawnym pozbawieniem prawa do zachowku, ustawodawca dopuścił wydziedziczenie tylko z określonych sytuacjach.
Spadkodawca może wydziedziczyć spadkobiercę, jeżeli:
1. Spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami
współżycia społecznego.
2. Spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.
3. Spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Niektóre z przesłanek wydziedziczenia są nieprecyzyjne (zasady współżycia społecznego, uporczywość, rażąca obraza), co pozostawia sądom dużą swobodę w ocenie, czy były podstawy do wydziedziczenia, czy nie. Dużego znaczenia nabierają w takiej sytuacji orzeczenia sądów wyższej instancji, a w szczególności Sądu Najwyższego, w których przyjęto, że określone zachowania są lub nie są podstawą do wydziedziczenia.
Wydziedziczenie, nawet jeżeli zostało dokonane we właściwy sposób i było uzasadnione, staje się nieaktualne, jeżeli spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu. Przebaczenie może nastąpić w jakiejkolwiek formie. Podobny skutek do przebaczenia ma sporządzenie przez spadkodawcę nowego testamentu, jeżeli w nowym testamencie spadkodawca wyraźnie wskazał, że odwołuje poprzedni testament i nie wydziedziczył ponownie uprawnionego do zachowku. Wydziedziczenie spadkobiercy powoduje, że jego zstępni stają się uprawnionymi do zachowku (art. 1011 KC).
Wysokość zachowku
Zachowek przysługuje w wysokości 1/2 tego, co osoba uprawniona do zachowku otrzymałaby, gdyby dziedziczyła z mocy ustawy Jeżeli jednak uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo jeśli zstępny uprawniony jest małoletni, to zachowek należy się w wysokości 2/3 tego, co spadkobierca otrzymałby gdyby dziedziczył z ustawy. Sąd rozstrzygający sprawę o zachowek zawsze uwzględnia stan faktyczny i prawny z chwili wydawania wyroku, co oznacza, że niezdolność do pracy lub małoletniość uzasadniają żądanie zachowku w wysokości 2/3 udziału spadkowego jeżeli będą istniały w dniu wydawania wyroku. Dochodzić zachowku można nie tylko w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku nie otrzymał zachowku w postaci spadku, zapisu czy darowizny zaliczanej na zachowek, ale także wtedy gdy korzyści, jakie otrzymał od spadkodawcy w zamian zachowku w postaci darowizny powołania do spadku w testamencie czy zapisu mają mniejszą wartość od zachowku, który rnu przysługuje.
Wartość spadku i zachowku
Zasadniczo wysokość zachowku obliczana jest od wartości spadku w chwili śmierci spadkodawcy, ale istnieje szereg wyjątków od tej zasady, które bądź zwiększają, bądź zmniejszają wysokość zachowku.
Przy obliczaniu udziału spadkowego osoby uprawnionej do zachowku:
1. Uwzględnia się spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili.
2. Nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
Na wysokość zachowku nie mają wpływu zapisy i polecenia dokonane w testamencie przez spadkodawcę. Zarówno zapis, jak i polecenie jest obciążeniem dla spadkobiercy przy czym zapis rodzi zobowiązanie (uprawniony do zapisu może wystąpić do sądu o wykonanie zapisu), a polecenie nie (osoba, na której rzecz spadkodawca wydał polecenie spadkobiercy nie może dochodzić wykonania polecenia przed sądem, ale ma moralny obowiązek wykonać polecenie).
Doliczanie darowizn dokonanych na rzecz spadkobierców
Aby uchronić uprawnionych do zachowku przed rozdysponowaniem przez spadkodawcę majątku w formie darowizn na rzecz spadkobierców, ustawodawca przyjął, że takie darowizny należy doliczać do spadku przy obliczaniu zachowku.
Do wartości spadku, będącej podstawą obliczania zachowku, dolicza się więc wszystkie darowizny z wyjątkiem:
Drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych wdanych stosunkach, np. prezentów urodzinowych, ślubnych, komunijnych itp.
Dokonanych przed więcej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
Zaliczanie darowizn na rzecz uprawnionych
W celu zrównania sytuacji spadkobierców uprawnionych do zachowku i osób zobowiązanych do jego zapłaty ustawodawca nałożył również na tych pierwszych obowiązek zaliczania darowizn otrzymanych od spadkodawcy. Byłoby bowiem niesprawiedliwe, gdyby uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy dużą darowiznę, która znacznie zmniejszyła wartość spadku, a następnie żądał od spadkobiercy zapłaty zachowku..
Na poczet zachowku zalicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku, jak również darowizny dokonane na rzecz jego wstępnego, tj. rodzica. Nie zalicza się natomiast na zachowek drobnych darowizn przyjętych w danych stosunkach oraz kosztów wychowania, wykształcenia ogólnego i zawodowego w zakresie w jakim nie przekraczały one przeciętnej miary w danym środowisku. Wysokość tych ostatnich kosztów będzie zależna od tego, jaki był poziom życia spadkobiercy i uprawnionego do zachowku.
Spadkodawca może jednak zwolnić uprawnionego do zachowku od dokonywania zaliczeń.
Odpowiedzialność za zapłatę zachowku
Zasadniczo za zapłatę zachowku odpowiedzialni są spadkobiercy. Mogą jednak zdarzyć się sytuacje, w których zobowiązani do zapłaty zachowku, wykonania zapisu lub polecenia sami będą uprawnieni do zachowku albo uprawniony do zachowku nie będzie mógł otrzymać od spadkobiercy zachowku. Ustawodawca w takich sytuacjach ograniczył odpowiedzialność spadkobierców oraz dopuścił możliwość dochodzenia zachowku od osób, które otrzymały od spadkodawcy darowizny.
Ustawodawca przyjął, że przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się dokonanych przez spadkodawcę zapisów i poleceń.
Dla spadkobiercy zapis i polecenie jest jednak obciążeniem, a więc zmniejsza wartość spadku. Jednocześnie uprawniony do zachowku może dochodzić zachowku tylko od spadkobiercy, a nie od uprawnionego do zapisu. Aby takie rozwiązanie nie było krzywdzące dla spadkobiercy, ustawodawca przewidział, że jeżeli spadkobierca musi zapłacić zachowek, to może żądać proporcjonalnego zmniejszenia zapisów i poleceń.
Gwarancja zachowania zachowku
Spadkobierca, jak również uprawniony z zapisu oraz obdarowany, którzy są uprawnieni do zachowku, nie mogą być pozbawieni swojego zachowku przez innych uprawnionych do zachowku lub przez wykonanie zapisów i poleceń.
Odpowiedzialność obdarowanych
W sytuacji, gdy uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, np. dokonaną przez spadkodawcę na mniej niż 10 lat przed śmiercią, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.
Obdarowany może jednak zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny w takim stanie, w jakim się obecnie znajduje.
Dochodzenie zachowku
Zachowku dochodzi się od spadkobiercy lub spadkobierców, którzy odziedziczyli spadek, a gdyby było to niemożliwe, także od obdarowanych, których darowizny powinny być doliczane przy obliczaniu zachowku. Jeżeli spadkobiercy nie wystąpili do sądu o stwierdzenie nabycia spadku lub nie sporządzili aktu poświadczenia dziedziczenia, uprawniony do zachowku może sam wystąpić do sądu o stwierdzenie nabycia spadku przez spadkobierców Uprawniony do zachowku może żądać tylko zapłaty zachowku w pieniądzu. Nie może natomiast żądać wydania przedmiotów wchodzących w skład spadku.
Gdy zgłosisz do Urzędu Skarbowego do rozliczenia zachowek
Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 93, poz. 768) zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli: zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie sześciu miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego powstałego m.in. przy zachowku z chwilą zaspokojenia roszczenia lub jego części, oraz udokumentują otrzymanie środków pieniężnych dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym.
|
